Бүлэг 1
Сэргэлт
Шаргал хот тал нутгийн хормой дээр, хуучин худалдааны замын уулзварт, салхинд элэгдсэн шавар хэрэм дотроо нойрсож байв.
Тэнд өглөө үргэлж нэг л янзаар эхэлдэг. Эхлээд зүүн хаяа цэнхэрдэнэ. Дараа нь Хүрэн Голын зүгээс сэрүүн салхи сэвэлзэж, хотын шавар ханыг зөөлөн илнэ. Хаа нэгтээ нохой нэг удаа хуцаж, дараа нь эзнээ сэрээхгүйн тулд гэмшсэн мэт чимээгүй болно. Хуучин худгийн хувин гинжиндээ шаржигнаж, айлын бүсгүйчүүд гэрээсээ гарч ус авна. Тэгээд хотын зүүн захын дархны газраас дөшний анхны жингэнээ сонсогдоно. Шаргал хотынхон тэр дууг сонсоод л өдөр эхэлснийг мэддэг.
Тэр өглөө дөш хараахан жингэнээгүй байлаа.
Хотын захын намхан модон байшингийн цонхоор анхны туяа зөөлөн шургаж, хуучин хөшигний нүхээр нэвтэрч, ор дээр хэвтэх хүүгийн зовхин дээр алтан дусал мэт тогтов.
Тэмүүлэн нүдээ нээв.
Хагархай дүнзэн тааз. Хоёр дахь дүнзний голоор урт хагарал, түүний төгсгөлд моднов хэлбэртэй хар толбо. Буланд нь шүүдэрт гялалзах аалзны тор, торны голд жижиг бор аалз хөдөлгөөнгүй хүлээнэ. Цонхны завсраар үлээх хээрийн шаргал тоос нарны туяанд алтан бөөм болон эргэлдэнэ.
Өдий хүртэл харсаар ирсэн, алгаа харах мэт танил зүйлс. Тэр энэ таазны доор арван долоон жил унтсан. Хагарлыг тоолж, толбоноос моднов, морь, луу төсөөлж, аалзыг нэрлэж өгсөн хүү.
Гэтэл яагаад ч юм тэр өглөө зүрх нь тэдгээрийг мянга мянган удаа харсан мэт уйтгарлан агшив.
Тэр хэсэг хөдөлгөөнгүй хэвтэв. Мэдрэмж арилсангүй. Тааз дахь хагарал бүр, тор дахь утас бүр нэг л хачин санагдана. Хэн нэгний хуучин захидлыг дахин уншиж байгаа юм шиг. Мөр бүрийг мэддэг, гэвч хэзээ уншсанаа санахгүй.
Хоосон зүүд гэж тэр өөртөө хэлэв. Өнөөдөр ямар өдөр билээ, тийм болохоор л.
«Өнөөдөр…» гэж тэр шивнэв.
Өнөөдөр түүний арван долоон насны өдөр. Сэрэлтийн ёслолын өдөр. Эрхэс тивийн хүүхэд бүр энэ өдрийг бага балчир наснаасаа эхлэн хүлээдэг. Хүмүүс энэ өдрийг «хоёр дахь төрсөн өдөр» гэдэг. Учир нь энэ өглөө хотын талбайд Тэнгэрийн Чулуунд алгаа наахад хүний хувь заяа тунхаглагддаг. Түвшин, анги, ур чадвар. Хэн анчин болох, хэн малчин хэвээр үлдэх, хэн нийслэл рүү явах, хэн энэ шавар хэрмийн дотор насаа барах. Бүгд нэг өглөөний дотор.
Тэмүүлэн энэ өдрийг хүлээж байсан. Гэвч тэр зөвхөн өөрийнхөө төлөө хүлээгээгүй.
Хажуу өрөөнөөс ханиалгах чимээ сонсогдов.
Хуурай, хоосон, цээжний ёроолоос сүйхтэй гарах ханиалга. Нэг. Хоёр. Дараа нь урт, амьсгаа давчдах, тасарч эхлэх чимээ.
Тэмүүлэн хөнжлөө хаяад, хүйтэн шалан дээгүүр хөл нүцгэн гүйв. Хаалганы оронд өлгөсөн бүдүүн эсгий хөшгийг сөхөхөд жижиг өрөөнд ханын дэргэд модон ор, орны хажууд хуучин авдар, авдар дээр ус хийсэн шаазан аяга.
Дүү Сувдаа нь нимгэн хөнжилдөө ороогдон, нуруугаа ханад наан суугаад ханиалгаж байв. Түүний мөр чичрэх бүрд хөнжил нь доош гулсана. Тэмүүлэн орны ирмэгт суугаад түүний нурууг зөөлөн илэв. Эмч ингэж зааж өгсөн юм. Дээрээс доош, удаан, зүрхний хэмнэлтэй адилаар.
Ханиалга аажмаар намжив.
Сувдаа нүдээ нээгээд ахыгаа харав. Түүний хацар цайвар, уруул хуурай, нүдний доор хөх сүүдэр. Гэвч нүд нь урьдын адил гэгээлэг, хар, хаврын горхины ус шиг.
«Сэрээчихэв үү?» гэж тэр хагархай хоолойгоор асуув.
«Би аль хэдийн сэрчихсэн байсан.»
«Худлаа. Чи унтаж байхдаа хурхирдаг. Би сонссон.»
«Би хурхирдаггүй.»
«Хурхирдаг. Яг Батхүү шиг.»
Тэмүүлэн инээх гэсэн ч инээд нь хоолойд нь гацав. Учир нь Сувдаа хөнжлөөсөө гараа гаргахад түүний цагаан алган дээр саарал тоос үнс мэт үлдсэн байлаа.
Саарал Хатаах.
Эрхэс тивд хүмүүс энэ өвчний нэрийг дуугаа намсгаж хэлдэг. Хүний биеийг дотроос нь чулуу болгон хатаадаг, эмгүй өвчин. Хуруунаас эхэлнэ. Эхлээд хурууны үзүүр хөшиж, дараа нь үе мөч хөдлөхөө болино. Арьс нь саарал болж, хүйтэн болж, хүрэхэд гөлгөр чулуу шиг санагдана. Тэгээд тэр саарал өнгө аажмаар, сар сараар, гар, мөр, цээж рүү ойртоно. Зүрхэнд хүрэх үед…
Тэмүүлэн тэр бодлыг хэзээ ч дуусгадаггүй байв.
Сувдаа арван хоёр настай. Түүний өвчин өнгөрсөн намар эхэлсэн. Эхлээд тэр хуруугаа хөлдөөсөн гэж бодсон. Дараа нь тэр аяга барьж чадахгүй болсон. Мөнгөн Тогоруу гильдийн хотын эмч ирээд түүний хурууг удаан шалгаад, дараа нь Тэмүүлэнг гадагш гаргаад, удаан чимээгүй зогссон юм. Тэр чимээгүй байдал бүх үгнээс илүү ихийг хэлсэн.
«Ах аа» гэж Сувдаа хэлэв. Тэр алгаа хөнжилдөө арчаад, нуув. Тэр ахынхаа юу харж байгааг мэдэж байлаа. «Битгий ийм царай гарга.»
«Ямар царай?»
«Энэ.» Тэр хуруугаараа агаарт муруй шугам зурав. «Хөмсөг чинь ингээд. Ам чинь ингээд. Чи надаас илүү өвчтэй юм шиг харагдаж байна.»
Тэмүүлэн нүүрээ засах гэж оролдов. Бүтсэнгүй.
«Би зүгээр» гэж Сувдаа хэлэв. Тэр инээмсэглэв. Тэр инээмсэглэл ядарсан ч гэсэн зөөлөн, нарны анхны туяа шиг. «Өнөөдөр чиний өдөр шүү дээ. Чи санаа зовох ёсгүй. Чи сайхан хувцсаа өмсөж, үсээ самнаад, чулуун дээр гараа тавиад хүчтэй ур чадвар аваад ирэх ёстой.»
«Тэгээд?»
«Тэгээд намайг Цамхгийн оргил руу дагуулж явна.»
Тэр цонх руу харав. Цонхоор, хотын шавар хэрмийн цаагуур, тал нутгийн алс хаяанд, үүлний завсраар ганц мөнгөн утас мэт нарийн зүйл тэнгэр өөд сунаж харагдана. Шаргал хотоос Мянган Давхрын Цамхаг ингэж л харагддаг. Зөвхөн өглөөний нарны гэрэлд, цэлмэг өдөр. Тэнгэр, газар хоёрыг оёсон утас.
«Тэндээс бүх дэлхий харагддаг гэсэн» гэж Сувдаа хэлэв. «Хүн бүр тэгж ярьдаг. Тэнгэрийн хаяаны цаана юу байдгийг. Далай. Элсэн цөл. Мөсөн уул.»
«Бүх дэлхий үү?» гэж Тэмүүлэн инээмсэглэв. Хоолой нь арай л хэлбэрэлзэв.
Сувдаа хэсэг бодов. «Тийм. Магадгүй од ч. Хэрэв тэнгэрт тийм ойрхон бол од ч харагдах ёстой биз дээ?»
«Од бол тэнгэрт байдаг. Цамхаг ч гэсэн тэнгэрт хүрдэггүй.»
«Тэгвэл чи шалгаад ирээд надад хэлээрэй.» Тэр хуруугаа өргөх гэж оролдов. Хуруу нь хөдөлсөнгүй. Тэр анзаараагүй мэт дүр үзүүлэв. «Амла.»
Тэмүүлэн дүүгийнхээ хөдлөхгүй хурууг өөрийн алган дээр зөөлөн тавив. Хүйтэн. Үргэлж хүйтэн.
«Амлая» гэж тэр хэлэв.
Тэр дүүгийнхээ үсийг илээд, хөнжлийг нь засаж, авдар дээрх аягыг дүүргэж, Сувдаа хоёр балга ус уухыг хүлээв. Дараа нь өрөөндөө буцав.
Түүний өрөө Сувдаагийнхаас ч жижиг. Ор, хадаас дээр өлгөсөн хоёр хувцас, хананд налсан хуучин модон сэлэм. Бага байхад нь Мөнхтөр гуай сийлж өгсөн тоглоом. Тэр одоо ч хаяж чадаагүй.
Тэр хамгийн сайн хувцсаа өмсөв. Хөх дээл, ээжийнх нь үлдээсэн, ханцуй нь бага зэрэг богино болсон. Бүсээ бүслэх гэж байтал орны толгойд нэг юм байхыг анзаарав.
Хуучин арьсан хавтастай дэвтэр.
Тэр зогсов.
Дэвтэр алга шиг хэмжээтэй, зузаан, хавтас нь элэгдэж зөөлөрсөн. Хүрэн арьс нь олон гарт атгуулж гөлгөр болсон, булан нь хугарсан, нуруу нь утсаар дахин оёгдсон. Олон жил, олон хүний гарт явсан юм шиг.
Тэр ийм зүйл худалдаж авч байгаагүй. Хэн ч түүнд бэлэглээгүй. Тэр Сувдаагаас өөр хэнээс ч бэлэг авдаггүй. Мөнхтөр гуай бэлгийг «ажлын хөлс» гэж нэрлэдэг.
Өчигдөр орой унтахдаа ч тэнд байгаагүй. Тэр санаж байлаа. Тэр лаагаа унтраахдаа орны толгойд гараа тавьсан. Хоосон байсан.
Тэр дэвтрийг гартаа авав. Бүлээн байлаа. Нарны туяа дээр хэвтсэн юм шиг. Гэвч нар саяхан л гарсан.
Хуудсыг нь сөхөхөд бүгд хоосон. Цаас нь шаргал, хуучин номын, тоосны, хаа нэгтээ хуучин бэхний үнэртэй. Тэр хуудсыг нэг нэгээр нь эргүүлэв. Хоосон. Хоосон. Хоосон. Зуу гаруй хуудас, бүгд хоосон.
Ганцхан эхний хуудсан дээр бэх нь бүдгэрсэн хоёр үг сэвтэй харагдана.
Бүү итгэ.
Тэмүүлэн тэр үгийг удаан ширтэв.
Бэх нь хуучин. Хүрэн өнгөтэй болсон, ирмэгээрээ бага зэрэг тархсан. Олон жилийн өмнө бичсэн мэт. Гэвч дэвтэр өчигдөр байгаагүй.
Тэр үсгийг нэг нэгээр нь харав. Үсгийн налуу, баруун тийш бага зэрэг хазайсан. «Ү»-гийн сүүлийг дээш нь эргүүлдэг зуршил. Тэр үүнийг багаасаа хийдэг, Мөнхтөр гуай засах гэж олон удаа оролдсон. Цэгийг арай хүчтэй дардаг хэв. «Итгэ» гэдэг үгийн «т» үсгийн дээд зураас нь бусдаасаа урт.
Тэр ширээнээсээ хуучин цаас, нүүрсэн харандаа авч, хажууд нь «Бүү итгэ» гэж бичив.
Дараа нь хоёуланг нь зэрэгцүүлэн тавив.
Яг ижил.
Гар бичмэл нь түүнийх байлаа.
Тэмүүлэн орон дээр удаан суув. Гадаа хотын зүүн захаас дөшний анхны жингэнээ сонсогдов. Нэг. Хоёр. Гурав. Мөнхтөр гуай ажилдаа орсон. Өдөр эхэлсэн.
Тэр дэвтрийг хаагаад, хэсэг бодов. Дараа нь, яагаад ч юм, түүнийг өвөртөө хийв. Дээлийнх нь доор, зүрхний дэргэд. Дэвтэр тэнд бүлээн, яг л өөрийн газраа олсон юм шиг хэвтэв.
«Ах аа!» гэж Сувдаа хажуу өрөөнөөс дуудав. «Хоцорч байна шүү! Номин эгч чамайг алах болно!»
«Явлаа!»
Тэр үүдний дэргэд зогсоод, нэг удаа эргэж харав. Хагархай тааз. Аалзны тор. Цонхны нарны туяа.
Яагаад ч юм тэр бүхэн түүнд баяртай гэж хэлж байгаа юм шиг санагдав.
Тэр хаалгыг хаагаад, өглөөний хүйтэн агаарт гарав.